450 fabula, 500 aforizma dhe një dashuri e pashuar për tokën, gjuhën dhe njerëzit e Hasi
Në një kohë kur zëri i traditës po zbehet në zhurmën e përditshme, ka ende njerëz që zgjedhin të jenë roje të saj. Një prej tyre është Shkurte Mula, mësuesja e muzikës nga Helshani i Hasit, e cila përmes librit të saj “Fabula të zgjedhura” (i njohur ndryshe edhe si “Fjala”) sjell një kontribut të rrallë për kulturën shqiptare. Ky artikull synon të hedhë dritë mbi këtë vepër dhe figurën e autores, duke analizuar fragmente nga fabulat dhe duke eksploruar rëndësinë e tyre në ruajtjen e trashëgimisë kulturore të Hasit.
Shkurte Mula – Jeta dhe vepra
Shkurte Zenel Shatri – Mula lindi në vitin 1955 në fshatin Helshan të Hasit, një ndër fshatrat më të bukur dhe më të emancipuar të kësaj treve. Aty kreu edhe shkollën 8-vjeçare, ku që në klasën e tretë u përzgjodh për veprimtaritë letrare-artistike dhe në klasën e katërt fitoi çmimin e parë në shkallë rrethi për interpretim artistik, me poezinë “Nëna” të Ismail Kadaresë.
Në vitin 1974 përfundoi me rezultate të shkëlqyera Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë dhe po atë vit filloi punën si mësuese e edukimit muzikor në shkollën 9-vjeçare “Sejdi Dida” në Krumë. Për punën e saj të palodhur në procesin mësimor- edukativ, ajo u dekorua me Medaljen “Naim Frashëri” në vitin 1987.
Por Shkurte Mula nuk është vetëm një mësuese e përkushtuar. Ajo është një arkiviste e shpirtit, një ruajtëse e pasurisë kulturore dhe një frymëzuese për brezat e rinj. Që në fëmijëri ka marrë pjesë në aktivitete artistike dhe është dalluar për talentin e saj në interpretim. Ajo ishte ndër gratë e para në Has që solli emancipimin, duke marrë pjesë në koncerte me fizarmonikë në duar, pavarësisht vështirësive dhe paragjykimeve të kohës.
Sipas një shkrimi të Juristit Man Poga, mësuese Shkurta – siç e njohin të gjithë në Has – është “një zonjë e vërtetë në kuptimin e plotë të fjalës”. Ajo ka lënë gjurmë të thella në komunitet me sjelljen, karakterin, qytetarinë dhe humorin e saj. Libri i saj me fabula vjen si kulminacion i një përvoje disadekadëshe, si një mesazh se “jo gjithçka ka vdekur” në qytetin e Krumës.
PËRMBAJTJA DHE STRUKTURA E LIBRIT
Libri përmban fabula, të shkruara me mjeshtëri dhe të pasura me dinamikë, larmi tematikash, freski dhe satirë. Në kopertinë, autorja i dedikon veprën nxënësve të saj me vargjet prekëse:
“Një jetë me ju nxënës punova,
Ju kam mësuar e më keni mësuar,
Ndaj këtë libër të vogël mendova
Juve për t’ua dedikuar.”
Ky dedikim tregon qartë se libri nuk është thjesht një koleksion fabulash, por një testament i një marrëdhënieje të gjatë e të thellë mes mësueses dhe nxënësve të saj.
ANALIZË E FRAGMENTEVE TË FABULAVE
Satira sociale dhe kritika e vesit njerëzor
Fabulat e Shkurte Mulës mbajnë gjallë traditën e fabulës si zhanër që përmes alegorisë dhe personifikimit të kafshëve ose sendeve të përditshme, jep mësime të vlefshme për jetën. Le të shohim disa shembuj:
“Shamia dhe peceta” – Kjo fabulë ngre një debat interesant midis shamisë dhe pecetës, ku shamia, megjithëse e vjetër, pretendon epërsi ndaj pecetës së thjeshtë letër. Ajo thotë: “S’je asgjë, veç një copë letër, / Kurse unë, jam zonjë e vjetër.” Këtu gjejmë një kritikë të hollë të krenarisë së bazuar në moshë dhe traditë, por edhe një ironi: shamia e vjetër mund të mos jetë aq e dobishme sa ajo që ajo nënvlerëson.
“Fejesa” – Një çift bretkosash që fejohen dhe martohen, për të përfunduar në sharje, grindje dhe rrahje. Përfundimi është i papritur dhe ironik: “I lutet bretkosës e mjerë: / -A fejohemi dhe një herë?” Fabula tall me lehtësi marrëdhëniet njerëzore, ciklin e tyre të pafund të gabimeve dhe naivitetin e ripërsëritjes së tyre.
“Kopraci në dyqan” – Kopraci që kërkon gjithnjë e më lirë, derisa shitësi i tregon hijen dhe i thotë: “Të gjithën falas e ke…” Një mësim i qartë për lakminë: ajo që kërkon kopraci në fund është aspakgjë, një hije.
Thashethemi dhe pushteti
“Thashethemja ‘zyrtare’” – Thashethemja hesht për një orë dhe qyteti “pllakoset”. Por ajo justifikohet: “Kam qenë në ‘provim me shkrim’. / Tash ju jap lajme më të mira, / se i marr direkt nga zyra.” Fabula ekspozon marrëdhënien perverse të shoqërisë me thashethemin dhe si ai maskohet si informacion “zyrtar”.
“‘Ministri’” – Kali bëhet ministër, por harron shalën dhe të tjerët hipin mbi të. Një alegori e qartë për ata që marrin pushtet, por nuk e kuptojnë se ai pushtet i bën ata të shërbejnë të tjerëve, jo anasjelltas.
Cikli i jetës dhe fati i gruas
“Histori pa mbarim” – “Kur ishte nuse e re, / i qëlloi një vjehrrë e sertë / dhe tash që është bërë vjehrrë, / prap një nuse të tillë ka gjetë…” Një fabulë që flet për ciklin e pafund të marrëdhënieve brenda familjes, ku viktima e djeshme bëhet torturuesja e sotme.
“Lulja dhe bleta” – Lulja thotë se nuk do të duronte kurrë thumbin e bletës, por mëson se “për t’u bërë mirë të tjerëve, / doemos, do të duroj gjithçka!” Një mësim i bukur për sakrificën dhe dhimbjen që vjen me të mirën që i bëjmë të tjerëve.
Humori absurd dhe loja me gjuhën
“Një orë mësimi” – Nxënësit konfuzohen midis minutave dhe metrave, duke krijuar një situatë absurde që nxjerr në pah të metat e sistemit arsimor, por edhe naivitetin e fëmijëve.
“Prezantim” – Lepurushi sjell një këngë “karrotë”. Një lojë e thjeshtë fjalësh që tregon se si edhe gjërat më të thjeshta mund të bëhen art.
Mençuria popullore në formë aforizmash
Pjesa e fundit e librit përmbledh një sërë thëniesh dhe aforizmash që përfaqësojnë majën e mençurisë popullore hasjane:
“Lakmia – lakqafja.” – Lakmia të çon në mbytje.
“Shkoi shyta me marrë brinat, i la edhe veshtë…” – Ai që kërkon më shumë, humb edhe atë që ka.
“Fe me fe e dhé me dhé.” – Jeta është një shkëmbim i vazhdueshëm.
“Mos me t’njoftë, shtrejtë t’blej!” –“kur nuk je sic po shitesh” –E krahason personin me një mall në treg që reklamohet bukur, por në realitet është i prishur. Do të thotë: “kur ti nuk je ashtu si po e tregon veten, kur po e shet veten më të mirë se sa je në të vërtetë”.
“Bukë t’keqe e nuse t’keqe, nuk ka.” – Dy gjërat më të mira në jetë nuk mund të jenë të këqija.
“Mâ mirë nji çikë e mirë, se nji djalë i keq.” – Vlera e personit qëndron te cilësia, jo gjinia.
Këto aforizma janë të ngjeshura me mençuri jetësore, të trashëguara brez pas brezi dhe të ruajta me besnikëri “gojë më gojë e brez më brez”.
Rëndësia kulturore e veprës
Libri “Fabula të zgjedhura” nuk është thjesht një koleksion fabulash. Ai është një akt rezistence kulturore. Mesuesja Shkurte Mula merr përsipër misionin e ruajtjes së saj. Ajo e bën këtë jo si një akademike e ftohtë, por si një grua që e ka jetuar atë traditë në çdo qelizë të trupit të saj.
Sipas Man Pogës, “një e nga një, të 208-të fabulat pas çdo leximi të pasurojnë, të mençurojnë edhe më, të mahnisin me dinamikën, larminë e tematikave të rrokura, freskinë, satirën”. Kjo dëshmon për cilësinë e lartë letrare dhe artistike të veprës.
Vepra e Shkurte Mulës përfaqëson një urë lidhëse midis brezave. Në një intervistë për Diasporën Hasjane, ajo shprehet: “U linda në fshatin Helshan… një ndër fshatrat më të bukur dhe më të emancipuar të këtij rrethi”. Kjo krenari për vendlindjen dhe trashëgiminë e saj është shtylla kurrizore e gjithë veprës së saj.
Falënderimi për diasporën hasjane
Në këtë udhëtim të gjatë të ruajtjes dhe promovimit të kulturës hasjane, një rol të veçantë ka luajtur diaspora hasjane. Ata kanë qenë mbështetës të palodhur të veprës së Shkurte Mulës, duke ndihmuar në përhapjen e librit dhe në njohjen e tij jashtë kufijve të Shqipërisë. Falë angazhimit të tyre, zëri i Hasit vazhdon të dëgjohet nëpër botë.
Shkurte Mula i ka falënderuar ata publikisht, duke e cilësuar mbështetjen e tyre si thelbësore për realizimin e këtij projekti. Diaspora hasjane, mbetet një shtyllë e rëndësishme e ruajtjes së identitetit kulturor shqiptar.
“Fabula të zgjedhura” e Shkurte Mulës është një monument i gjallë i kulturës hasjane, një dëshmi e dashurisë së një gruaje për tokën, gjuhën dhe njerëzit e saj.
Janë plot 450 fabula dhe anekdota, dhe 500 aforizma e fjalë e shprehje nga Krahina e Hasit, dhe në fund “Nusja dhe shtet rrethimi” – shkruar me titujt e 100 filmave shqiptarë me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë, që autorja i sjell si dhuratë për lexuesit.
Një pasuri, ku autorja na fton të reflektojmë mbi veset dhe virtytet njerëzore, të qeshim me absurditetin e jetës dhe të kujtojmë se mençuria më e thellë gjendet shpesh në gjërat më të thjeshta.
Shkurte Mula, mësuesja, artistja dhe ruajtësja e folklorit, na lë një trashëgimi të çmuar. Libri i saj është një dritë e mbajtur ndezur deri vonë, “kur të gjithë flenë”, për të ndriçuar rrugën e brezave që vijnë.
